2011-08-05

Биднийг яг хогийн сав болгох гээд байна уу, эсвэл

Дахиад атом, цөмийн талаар донгосох болох нь. Гэхдээ яая гэхэв.

Эхлээд "Япон, АНУ нь байна уу, ер нь диваажингаас, бурханы галаа түлж байгаад авчирсан ч бай хамаагүй цацраг идэвхит хаягдалыг Монголын нутагт булахыг би эсэргүүцэж байна." гэдгээ хэлье. Тэгэхгүй бол намайг яг тэдний тагнуул байна гэж хэлэхэд бэлэн улс дүүрэн байна цаагуур чинь.

Тэгээд дараа нь нөгөө талаас хальт хардъя. Монголд цөмийн хаягдал булах тухай асуудал Удамаа хүүгээр хийдэг шиг улс төр байвал яах уу? Цацраг идэвхит хаягдалаа танайд булах нь байна гэдэг яриаг цааш нь жоохон дэлгэрүүлэхэд л бидний олонх нь цөмийн эрчим хүчийг эсэргүүчид болж байна. Болдсайхан эмчийн хэлдэгээр аргалын галтайгаа үлдэх нь хэний эрх ашиг юм бэ? Батлагдаж нотлогдоогүй хэвлэлийн мэдээгээр л бидний тархийг угаагаад байгаа юм биш биз.

Бид хардах эрхтэй юм чинь манайд хаях гэж байна гэж нэг хардана, айлгаж байгаад авдартаа хийх гэж байна гээд бас хардаж болно биз дээ.

2011-08-02

Цөмийн эрчим хүч бидэнд ашигтай юу

Монголд цөмийн хаягдал булшлах тухай хэлэлцээр хийж байна гэсэн мэдээлэл тархаад нэлээд хугацаа өнгөрлөө. Тухай бүр нь холбогдох төрийн албан тушаалтнууд няцаалт хийсээр байгаа боловч гадны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд энэ тухай мэдээллээ үргэлжлүүлэн нийтэлсээр л байна. Анх энэ тухай яриа 2009 оны орчим гарч байсныг санаж байна. Яг тухайн үеэр УИХ-аас цөмийн эрчим хүчний талаар баримтлах бодлогын баримт бичиг батлагдаж, манай ураны ордууд ч олны хараа булааж байсан цаг. Тэр үед буюу 2009 оны 8-р сард доорх өгүүллийг бичиж байсан санагдана. Би яг тухайлан энэ талын мэргэжлийн хүн бус тул айхтар гүнзгий оролгүй уран, түүний зах зээл, манай ордууд, эрчим хүчний хэрэглээ зэрэг хэдэн асуудлыг гол болгон өөрийн бяцхан санааг оруулан бичсэн ухаантай.

Түүнээс хойш 2011 оны 3-р сарын 11-ний газар хөдлөлт, Фүкүшима цахилгаан станцын осол, дээр нь манай нутагт цөмийн хаягдал булшлах тухай таагүй үйл явдал, мэдээллүүд хөвөрсний уршгаар цөмийн эрчим хүчнээс айх, болгоомжлох байдал түгэх шинжтэй болжээ.
Миний хувийн бодлоор бол Фүкүшима АЦС-д болсон осол, түүний дараах үйл явдлууд цөмийн эрчим хүчний салбарын хөгжлийг хэдэн жилээр сааруулахаас бус бүрэн зогсоож дийлэхгүй болов уу. Хүний ухаан цаглашгүй тул энэ дайны осолоос урьдчилан сэргийлэх, хохирол багатай давах аргаа олох л болно гэдэгт би итгээд байгаа юм.

Доорх өгүүлэлд дурдсан тоо баримт, ишлэл зэрэг нь 2009 оны байдлаар бөгөөд шинэчилж засварласангүй шууд нийтэлсэн болно.
---
Уран гэж юу вэ?
Уран нь мөнгөлөг өнгөтэй, байгальд өргөн тархалттай металл юм. Түүний онцлог шинж нь цацраг идэвхтэй, бүх металлтай амархан нэгддэг, 1130C хэмд хайлдаг. Ураныг аналитик хими, фото зураг, шилэн эдлэлийн үйлдвэрлэлд ашигладаг боловч хамгийн түгээмэл нь цөмийн эрчим хүч гарган авах явдал юм.
Байгальд ураны үндсэн 3 изотоп байна. Эдгээр нь Уран-234, Уран-235, Уран-238 боловч цөмийн урвалд оруулах замаар лабораторийн түвшинд 20 орчим ураны изотоп гарган авч болно. Уран-238 изотоп нь дангаараа цөмийн гинжин урвал үүсгэн сүйтгэл тарих аюулгүй, зөвхөн цөмийн реакторт боловсруулж Плутон-239-ийг (Pu-239) гаргаж авснаар цөмийн энерги гаргах түүхий эд болдог. Байгаль дахь ураны изотопуудаас урвалд орох огтлол хамгийн өндөртэй нь Уран-235 бөгөөд нэг нейтроноор өдөөгдсөнөөр цөмийн гинжин урвал буюу атомын задрал явагдаж өөрөөсөө асар их хорт туяа, дулаан болон энерги ялгаруулдаг. Уран-234 нь гол төлөв Уран-238 изотопын задралын бүтээгдэхүүн хэлбэрээр маш ховор тохиолдох бөгөөд цөмийн гинжин урвал үүсгэдэггүй. Байгалийн ураны 99,284% ийг Уран-238, 0,711% -ийг Уран-235, 0,0058% -ийг Уран 234 эзэлдэг[1].
Байгальд байх 0.71 хувийн Уран-235 изотопын агууламжтай ураны хүдрийг хэд хэдэн дамжлагаар химийн болон цөмийн үйлдвэрүүдэд боловсруулж Уран-235-ийн 3-5 хувийн агууламжтай ураны давхар исэл болгон баяжуулсны дараа цөмийн зэвсэг эсвэл атомын цахилгаан станцын түлш үйлдвэрлэх түүхий эд бий болдог. Уран-235-аар баяжсан цөмийн түлшийг зөвхөн тусгай орчинд нейтроноор өдөөж цөмийн гинжин урвал явагдана. Үүнээс үзвэл уран байгаль дээр байхдаа эсвэл түүнийг олборлох явцад цөмийн дэлбэрэлт үүсгэх ямар ч аюулгүй гэж ойлгож болно.
Орчин үеийн атомын цахилгаан станцууд 4 хувийн агууламжтай уран-235 ашиглаж эрчим хүч үйлдвэрлэж байна. Нэг грамм уранаас гурван тонн нүүрс шатаасантай тэнцэх хэмжээний илч гаргадаг байна.
Ураны нөөц, түүний олборлолт
2007 онд Дэлхийн Цөмийн Ассоциацаас (World Nuclear Association) хийсэн тооцоогоор дэлхий дээр нийт 5,469,000 тонн ураны нөөц бий гэж тогтоосон байна.[2]
Ураны нөөц бүхий орнууд


Улс

Хэмжээ (Тонн)

Нийт нөөцөд эзлэх хувь %

1

Австрали

1,243,000

22,7

2

Казахстан

817,000

14,9

3

ОХУ

546,000

10,0

4

ӨАБНУ

435,000

8,0

5

Канад

423,000

7,7

6

АНУ

342,000

6,3

7

Бразил

278,000

5,1

8

Намиб

275,000

5,0

9

Нигер

274,000

5,0

10

Украин

200,000

3,7

11

Иордан

112,000

2,0

12

Узбекистан

111,000

2,0

13

Энэтхэг

73,000

1,3

14

Хятад

68,000

1,2

15

Монгол

62,000

1,1

16

Бусад

210,000

3,8

Нийт

5,469,000

100

Дээрхээс үзвэл дэлхийн ураны нийт нөөцийн 60 гаруй хувь нь Австрали, Казахстан, Орос, Өмнөд Африк, Канад гэсэн таван оронд оногдож байна.
Дэлхийн хамгийн том ураны ордууд нь Канадын МакАртур (McArthur), Австралийн Рейнжэр (Ranger), Олимпийн Даам (Olympic Dam), Оросын Краснокаменск (Kraznokamensk), Намибийн Россинг (Rossing) ордууд юм[3].
Дэлхийн хамгийн их нөөцтэй ураны ордууд

Нэр

Эзэмшигч

Нээсэн он

Ашиглаж эхэлсэн он

Ураны хүдэрийн нөөц тонн

Ураны нөөц

тонн

Olympic Dam

BHP Billiton

1975

1988

91,100,000

4,356

Ranger

ERA

1969

1981

2,000,000

5,544

McArthur

Cameco

1988

1999

212,285

8,491

Kraznokamensk

TVEL







3,431

Rossing

Rio Tinto

1928

1976

12,030,000

3,711
Дэлхий дахинд ураны эрэлт нэмэгдэж, үнэ нь өсөхийн хэрээр хайгуулын ажил эрчимжиж байна. 2004 онд дэлхийн хэмжээнд ураны хайгуулд зориулж 70 сая ам.доллар зарцуулж байсан бол 2005 онд 200, 2006, 2007 онуудад тус бүр 774 сая ам.доллар болж нэмэгджээ[4].
Ураны үйлдвэрлэл олборлолтын хувьд нийт бүтээгдэхүүний 60 хувийг Канад, Австрали Казахстан үйлдвэрлэж байна.
Ураны олборлолт (тонноор)

Улс

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Канад

11604

10457

11597

11628

9862

9476

9000

Казахстан

2800

3300

3719

4357

5279

6637

8521

Австрали

6854

7572

8982

9516

7593

8611

8430

Намиби

2333

2036

3038

3147

3067

2879

4366

Орос

2900

3150

3200

3431

3262

3413

3521

Нигер

3075

3143

3282

3093

3434

3153

3032

Узбекстан

1860

1598

2016

2300

2260

2320

2338

Америк

919

779

878

1039

1672

1654

1430

Украин

800

800

800

800

800

846

800

Хятад

730

750

750

750

750

712

769

Өмнөд Африк

824

758

755

674

534

539

655

Бразиль

270

310

300

110

190

299

330

Энэтхэг

230

230

230

230

177

270

271

Чех

465

452

412

408

359

306

263

Румын

90

90

90

90

90

77

77

Герман

212

104

77

94

65

41

0

Пакистан

38

45

45

45

45

45

45

Франц

20

0

7

7

5

4

5

Нийт

36063

35567

40178

41719

39444

41282

43853

Энэ салбарт Канадын Камеко (Cameco), Австралийн Рио Тинто (Rio Tinto), Францын Арева (Areva), Казахстаны КазАтомПром (KazAtomProm), Оросын ТВЕЛ (TVEL) компаниуд тэргүүлдэг.
Ураныг ухаж гаргаад уусган баяжуулах /excavation/, газар доор уусган баяжуулах /in situ leaching/ гэсэн 2 үндсэн аргаар олборлодог.
Ухаж гаргаж авахдаа ураны хүдэр нь газрын гадаргуугаас холгүй буюу 120 метрээс гүехэн байрласан бол ил уурхайн аргыг /open-pit/, 120 метрээс илүү гүнд байгаа бол далд уурхайн /underground/ аргыг ашигладаг.
Газар доор уусган баяжуулах аргыг сүүлийн үед Австрали, Казахстан, Америкийн ихэнх томоохон уурхайнууд ашиглаж байна. Энэ аргыг хамгийн зардал багатай, байгаль орчинд харьцангуй халгүй технологи гэж үзэж буй боловч гүний усыг бохирдуулах эрсдэлтэй. Энэ арга нь хүдрийн биеттэй нь газар доор уусган баяжуулж уранаа уусгаж авдаг.
Ураны хэрэглээ, зах зээлийн ханш
Энэ оны байдлаар дэлхийн дээр нийт 449 цөмийн реактор ажиллаж, жилд 404,901 мВт эрчим хүч үйлдвэрлэж, дэлхийн эрчим хүчний хэрэглээний 12,1 хувийг хангаж байна. Мөн 32 цөмийн реактор шинээр баригдаж, 51 -ийг барихаар төлөвлөж буй бөгөөд цаашид 217 –г барихаар төслийн шатандаа байна.[5]
Цөмийн реакторууд

Улс

Тоо

Үйлдвэрлэж буй эрчим хүч мВт

Эрчим хүчээр хангаж буй хувь

Барьж буй

Төлөвлөж буй

Төслийн шатандаа байгаа

Америк

104

100,599

21

1

-

30

Япон

63

78,577

34,5

3

2

6

Франц

59

63,473

77

1

1

1

Орос

31

21,743

16

7

9

19

Герман

17

20,339

26

-

-

-

Өмнөд Солонгос

20

17,533

35

-

8

-

Украйн

15

13,168

47

2

11

-

Канад

18

12,599

15

-

2

10

Англи

19

11,035

15

-

-

-

Швед

10

9,016

46

-

-

-

Хятад

11

8,587

2

5

5

90

Испани

8

7,448

17,4

-

-

-

Бельги

7

5,824

54

-

-

-

Тайвань

6

4,916

19,3

2

-

-

Энэтхэг

17

4,120

2,8

7

4

20

Чех

6

3,472

30

-

-

2

Швейцарь

5

3,220

43

-

-

3

Болгар

2

1,906

32

-

2

-

Финланд

4

2,692

29

1

1

-

Словак

5

2,094

54

-

-

2

Бразил

2

1,901

2,8



1

1

Өмнөд Африк

2

1,842

5,5

-

1

24

Унгар

4

1,866

37

-

-

-

Румын

2

1,310

13

-

2

-

Мексик

2

1310

4,6

-

-

2

Литва

1

1,185

64,4

-

-

1

Аргентин

2

935

6

1

-

-

Словени

1

696

42

-

-

-

Голланд

1

485

4,1

-

-

-

Пакистан

2

400

2,3

1

-

2

Армени

1

376

43,5

-

-

1

Иран

2

230

10

1

2

3

Нийт

449

404,901

12,1

32

51

217

Дэлхийн эрчим хүчний хэрэглээ улам өсөн нэмэгдэж буйгаас улс орнууд атомын цахилгаан станц шинээр байгуулж, үүний хэрээр ураны хэрэглээ улам нэмэгдэж, үнэ ханш нь өсч байна.
Ураны ханш /1988 оны 01 сараас 2009 оны 6 сар хүртэл/[6]

Ураны ханш сүүлийн нэг жилийн байдлаар[7]

2002 онд паунд /454 гр/ нь 9 доллар хүртлээ буугаад байсан Ураны ханш 2007 оны 6-р сард 136 доллар болж өсч байсан бол энэ оны 8-р сарын байдлаар 47 долларын ханштай байна.
Цөмийн хаягдал
Аливаа уул уурхайн үйл ажиллаанаас үүсэх хаягдалыг ерөнхийд нь 4 ангилдаг. Эдгээр нь олборлох үед бий болдог хаягдал шороо, боловсруулах үед бий болох хаягдал, үйлдвэрлэлийн хаягдал, бохир ус юм.
Ураны олборлолт ашиглалтын үед үүсэх цацраг идэвхит хаягдалыг дотор нь 3 хуваана.

  1. Доод түвшний. Эмнэлэг, лабораторит ашигладаг төхөөрөмж, хувцас хэрэглэл багтана. Нийт цацраг идэвхит хаягдалын 90%-ийг эзэлж цацраг идэвхжилийн 1% -ийг үзүүлдэг.

  2. Дунд түвшний. Давирхай, химийн үйлдвэрийн шаар, цөмийн реакторын төхөөрөмжүүд. Нийт цацраг идэвхит хаягдалын 7% -ийг эзэлж цацраг идэвхижилийн 4%-ийг үзүүлдэг.

  3. Өндөр түвшний. Ашигласан цөмийн түлш буюу гол хаягдал. Нийт хаягдлын 3%-ийг эзэлж, цацраг идэвхижилийн 95% ийг үзүүлдэг.
Нэг цөмийн реактор жилд дунджаар 25 – 35 тонн хаягдал ялгаруулдаг. Хэрэв ашигласан цөмийн түлшийг дахин ашиглаад хайлуулж шил болговол /vitrify/ энэ хаягдал 3 куб метр болж буурах юм.[8]
Монгол орон дахь ураны хайгуул, нөөц
Манай орны хувьд ураны хайгуул судалгааны ажлыг 1970 оноос (1943 ) хийж эхэлжээ. Энэ хугацаанд Монгол орны газар нутгийн 40 орчим хувьд хайгуулын ажил хийж Дорнод аймгийн нутагт Дорнод, Мардай, Гурван булаг, Дундговь аймгийн нутагт Гурван сайхан, Хараат-хайрхан, Дорноговь аймгийн Сайхандулаан гэсэн 6 орд, 100 гаруй илрэл, 1400 орчим эрдэсжсэн цэг байгааг тогтоожээ. 2008 оны байдлаар 146 лицензийг хайгуул хийх зорилгоор олгосон бөгөөд лицензүүдийн 40 хувийг гадаадын компаниуд эзэмшиж байна. [9]
 Манай орны нийт нөөц нь дэлхийн ураны одоогийн хэрэглээг ойролцоогоор нэг жил орчим хугацаанд хангах чадвартай гэж үздэг.
Дорнодын орд газруудыг түшиглэн олборлолт явуулахаар 1982-1988 оны хооронд Монгол-Оросын хамтарсан “Эрдэс” үйлдвэрийг байгуулж, 1988-1995 оны хооронд нийтдээ 490,6 мянган тонн уран олборлож ОХУ-д (ЗХУ) экспортолсон бөгөөд Чита мужийн Краснокаменскийн гидрометаллургийн үйлдвэрт боловсруулдаг байжээ. Дэлхийн зах зээл дэх ураны үнэ унасан, ОХУ-д эдийн засгийн хүндрэл учирсан зэрэг шалтгаанаар 1995 онд үйлдвэрийн үйл ажиллагааг бүрэн зогсоожээ.
Одоогоор илрүүлээд байгаа 6 орд газрын лицензийн хувьд Мардай, Гурван булгийн орд газруудад “Вестерн Проспектор” (өөр эх сурвалжид Эмээлт Майнз), Дорнодын ордод Америк, Орос, Монголын хамтарсан “Төв Азийн Уран”, компани тус тус эзэмшиж байгаа ажээ.[10]
Монгол оронд цөмийн эрчим хүч ашиглах боломж
Манай орны эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн суурилагдсан нийт чадал нь одоогоор 874,4 мВт бөгөөд үүнийг эх үүсвэрээр нь ангилбал:

  • Дулааны цахилгаан станц   828,3 мВт

  • Дизель цахилгаан станц      46 мВт

  • Усан цахилгаан станцууд   3,7 мВт

  • Нарны эх үүсвэр                   0,25 мВт байна.[11]
МУИС-ийн Цөмийн Судалгааны Төвийн профессор, доктор Н.Норовын судалгаагаар манай оронд 500 мВт эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай хоёр ширхэг атомын цахилгаан станц барихад өөрийн орны эрчим хүчний одоогийн хэрэглээг бүрэн хангах боломжтой гэнэ. Ийм станцад жилд 25 тонн уран хэрэглэнэ[12].
Уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулж эхэлбэл манай орны эрчим хэрэглээ улам нэмэгдэх нь тодорхой. Тиймээс байгаль, экологид үзүүлэх нөлөө харьцангуй бага, эдийн засгийн хувьд өндөр үр ашигтай атомын цахилгаан станцыг байгуулж, эрчим хүчнийхээ хэрэгцээг хангах нь ойрын ирээдүйд заавал шийдвэрлэх зорилтын нэг юм.
Ижил хүчин чадалтай дулааны болон атомын цахилгаан

станцад хийсэн харьцуулалт[13]

Үзүүлэлтүүд

АЦС (1200 мВт)

ДЦС (1200 мВт)

Хөрөнгө оруулалт

1500 сая ам.доллар

1400 сая ам.доллар

Ашиглалтын нийт хугацаа

Ашигтай ажиллах хугацаа
Зардлаа нөхөх хугацаа

60 жил
46 жил
14 жил

30 жил
13 жил
17 жил

Нийт хаягдал

31 тн/жил

17400000 тн/жил

Түлшний дулаан ялгаруулах чадвар (нэг кВт*цаг)

2*106

1

Борлуулалтын үнэ

0,043 ам.доллар

0,049 ам.доллар

Жилд гарах нийт зардал

79,15 сая ам.доллар

126,3 сая ам.доллар

Дүгнэлт
Эрчим хүчний гол түүхий эдийн нэг ураны нөөцөө ашиглаж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, цаашилбал атомын цахилгаан станц байгуулж өөрийн орны эрчим хүчний хэрэглээг хангах, эрчим хүчний эрэлт хэрэгцээ ихтэй өмнөд хөршид экспортлох боломж манай улсад нээлттэй байна.
УИХ-аас 2009 оны 6-р сарын 25-ны өдөр“Монгол Улсын төрөөс цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энергийн талаар баримтлах бодлого”, мөн оны 7-р сарын 16-ны өдөр баталсан “Цөмийн энергийн тухай” хуулийг мөн оны 7-р сарын 16-ны өдөр тус тус баталлаа.
Энэ хуулинд цацраг идэвхт ашигт малтмалыг олборлох, ашиглахдаа хайгуулын ажлыг улсын төсвийн хөрөнгөөр санхүүжүүлсэн эсэхээс хамаарч хөрөнгө оруулагч болон төрийн хамтарсан компаны хувьцааны 34-51 хувийг төр үнэ төлбөргүй, шууд эзэмших[14], мөн зөвхөн өөрийн орны цацраг идэвхт хаягдлыг булшилж болохоор заажээ[15].
Манай орны хувьд:

  • Ураныг олборлох, ашиглахдаа гуравдагч хөршүүд буюу Америк, Япон, Австрали, Канад, Франц зэрэг орны салбартаа тэргүүлдэг, орчин үеийн өндөр технологи эзэмшдэг томоохон компаниудтай нэн тэргүүнд хамтран ажиллах.

  • Хүдэр хэлбэрээр экспортлохгүй байх буюу өөрийн оронд боловсруулж шар нунтаг үйлдвэрлэх

  • Гадаад орны цөмийн хаягдлыг дамжуулан тээвэрлэх, өөрийн оронд хадгалах, булшлахгүй байх

  • ОУАЭХА (МАГАТЭ) –аас тавьдаг шаардлага, дүрэм, журам, стандартуудыг чанд мөрдөх, хэрэгжилтэд тавих хяналтын тогтолцоог сайжруулах, төрийн бус байгууллага, иргэдийг тодорхой хэмжээгээр оролцуулах

  • Цаашид хууль эрх зүйн орчноо улам боловсронгуй болгож, олон улсын стандартуудыг чанд мөрдөн, өөрийн орны үндэсний язгуур ашиг сонирхолд бүрэн нийцсэн, эдийн засгийн үр ашигтай байдлаар хөрөнгө оруулалтын гэрээ, хэлэлцээрүүдийг байгуулж ураны орд газруудаа ашиглах ёстой гэж үзэж байна.
Ашигласан материал



[9]2009 оны 6-р сарын 16-ны өдрийн Аюулгүй байдал гадаад бодлогын байнгын хорооны хуралдаанд Цөмийн Энергийн газрын дарга С.Энхбатын хэлсэн үгнээс
[11]Г.Энхтайван - Эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдал, үр ашгийн түвшин, өгүүлэл
[12] Н.Норов - Борлуулсан ураныхаа ашгаар атомын цахилгаан станц барих боломжтой. 2007.12.05 “Ардчилал” сонинд өгсөн ярилцлага
[13]М.Одцэцэг, Б.Бат-Эрдэнэ, Д.Мягмар, Т.Баярбат нар “Монгол улсад Атомын Цахилгаан Станцыг ашиглах нь” илтгэл
[14]Цөмийн энергийн тухай хууль. 5.2, 5.3
[15] Цөмийн энергийн тухай хууль. 11.3